Wat kan de geslagen Russische oppositie nog doen om het regime van Poetin te stoppen?

Wat kan de geslagen Russische oppositie, op de drempel van het derde oorlogsjaar en na de moord op haar prominentste leiders, nog doen om het regime van Poetin te stoppen? Die vraag stond centraal tijdens het Vrij Rusland Forum, dat afgelopen dagen in de Litouwse hoofdstad Vilnius werd gehouden. Vrijwel de voltallige Russische oppositie in ballingschap kwam daar bijeen op het door politicus, activist en oud-schaker Garry Kasparov in 2016 opgerichte forum, dat bedoeld is om de politiek verdeelde Russische oppositie te verenigen, strategieën te ontwikkelen en de vele uitdagingen te bespreken waarvoor de oppositie zich gesteld ziet.

De twaalfde editie van het forum trok tientallen prominente Russische, maar ook Oekraïense en internationale politici, activisten, journalisten, analisten en vertegenwoordigers van tal van belangengroepen. Zij spraken over de oorlog in Oekraïne, de inktzwarte situatie in hun eigen Rusland, over Aleksej Navalny en over kwesties rond internationale veiligheid, cyber en steun aan Oekraïne.

Een klein lichtpuntje op de sombere bijeenkomst kwam zaterdag vanuit de Siberische stad Salechard, waar Navalny’s moeder na veel getouwtrek eindelijk het lichaam van haar zoon kreeg overhandigd en de doodsoorzaak is vastgesteld. Volgens de wet moet het lichaam binnen twee dagen na vaststelling van de doodsoorzaak worden overhandigd. Onduidelijk is of zijn nabestaanden hem een waardige begrafenis mogen geven.

Minuut stilte

De conferentie begon met een minuut stilte voor de slachtoffers van de oorlog in Oekraïne en met een videoboodschap van Oleksandra Matviitsjoek van het Oekraïense centrum voor Burgervrijheden, dat oorlogsmisdaden documenteert en in 2022 samen met het Russische Memorial en de gevangen Wit-Russische activist Ales Bialiatski de Nobelprijs voor de Vrede ontving. „Rusland en Oekraïne zijn verschillende landen met verschillende volkeren, maar februari is voor ieder van ons een zware maand”, begon Matviitsjoek haar boodschap, waarna zij scherp uithaalde naar het Westen. „Poetin heeft een strategie gekozen van een lange, uitputtende oorlog. Officieel gaat 40 procent van het Russische budget naar de oorlog, terwijl de militaire hulp aan Oekraïne door de VS wordt geblokkeerd en Europa geen haast maakte om het omzeilen van de sancties door Rusland te stoppen.”

De uitdagingen waarvoor de Russische oppositie in eigen land gesteld staat, zijn eveneens nauwelijks te overzien. Want hoe de Russen te bereiken in hun land, waar iedere kritiek keihard wordt gestraft? Hoe hen ervan te overtuigen dat zij alleen de macht hebben om de toekomst te veranderen? En hoe kritische Russen nu nog een sprankje hoop te geven, nu Aleksej Navalny er niet meer is om dat te doen? Zal zijn weduwe Joelia Navalnaja – niet in Vilnius aanwezig – zijn plaats kunnen innemen en ook de verdeelde oppositie achter zich kunnen krijgen?

Lees ook Navalny kon worden vermoord dankzij de wreedheid van het regime van Poetin

Navalny kon worden vermoord dankzij de wreedheid van het regime van Poetin

„De belangrijkste opdracht van het regime is nu om de critici ervan te overtuigen dat zij in de minderheid zijn, maar dat is allang niet meer het geval”, zei de Russische oppositiepoliticus Michaïl Chodorkovski vrijdag in een interview met Radio Free Europe, op YouTube. Hij onderstreepte de angst van president Vladimir Poetin dat een openbare begrafenis van zijn vermoorde opponent de verkiezingscampagne zou doorkruisen. Chodorkovski liet weten dat hij een onder Russen breed gedragen opinie deelt: dat de moord op Navalny ingegeven kan zijn door de onverwachte populariteit van twee onafhankelijke oppositiekandidaten, Jekaterina Doentsova en Boris Nadezjdin, in aanloop naar de presidentsverkiezingen half maart.

Door Navalny uit de weg te ruimen, zou het Kremlin hebben willen voorkomen dat hij via sociale media de sluimerende onvrede in Rusland zou kunnen omzetten in een stem tegen Poetin. Nu Navalny dood is, is het Kremlin er alles aan gelegen om een eventueel volksoproer rond zijn begrafenis te voorkomen. Ook andere vormen van maatschappelijke onrust, zoals de al maanden durende protestacties van Russische soldatenvrouwen, worden steeds hardhandiger gesmoord.

Zaterdag, de negende dag sinds Navalny’s overlijden, kwamen Russen volgens de orthodoxe traditie bijeen om kaarsen te branden. Bij de Christus-Verlosserkathedraal in Moskou ontstond een rij van rouwenden. In Sint-Petersburg werden bezoekers van de Smolny-kathedraal gefilmd door agenten van de geheime dienst. In totaal werden er enkele tientallen aanhoudingen verricht.

Macaber kat-en-muisspel

Zondag was nog steeds onduidelijk of Navalny een waardige begrafenis zal krijgen. Dat het Kremlin zijn lichaam vrijgaf, is niettemin een succesje voor de oppositie. Afgelopen dagen werd de druk op Poetin opgevoerd door tientallen prominente Russen, die in videoboodschappen opriepen om zijn lichaam terug te geven.

Ook weduwe Navalnaja reageerde zaterdag op het macabere kat-en-muisspel rond het lichaam van haar man. „Dit is niet bedacht door een of andere functionaris. Poetin zit aan het einde van de commandolijn en zegt: geef zijn lichaam niet terug, zet zijn moeder onder druk. Breek haar. Vertel haar dat de tijd tegen haar werkt en dat het lijk van haar zoon aan het ontbinden is […] Dat is Poetin, die zich aan de wereld als een gelovig christen voordoet.”

Ondertussen zijn de zorgen over de tientallen politieke gevangenen in Rusland, onder wie de politici Ilja Jasjin (8,5 jaar cel) en Vladimir Kara-Moerza (25 jaar cel), groot. Ontroerend genoeg was het de 42-jarige Kara-Moerza zelf die vanuit zijn strafkamp, nabij de West-Siberische stad Omsk, zijn medestanders een hart onder de riem wist te steken. In een vrijdag gepubliceerde een videoboodschap vertelde de politicus dat hij overspoeld wordt met brieven en riep hij zijn medestanders op om niet op te geven. „Er is veel somberte en wanhoop. Maar als wij ons daardoor laten meeslepen, dan krijgen zij wat zij willen en dat mogen we niet laten gebeuren. Wij zijn het aan onze gevallen vrienden verplicht om nog harder te werken en te bereiken waarvoor zij leefden en stierven: van Rusland een normaal, vrij, democratisch Europees land te maken.”