Saamhorigheid ontbreekt in Duitsland

Kan het ‘Sommermärchen’ van 2006 zich herhalen? Die zomer was Duitsland organisator van het WK. Het Duitse voetbal was plotseling aantrekkelijk aanvallend, supporters uit de hele wereld verbaasden zich over de ontspannen, haast coole Duitse gastheer, en de Duitsers zelf verloren niet eens hun goede humeur toen ze er in de halve finale uitvlogen.

Achttien jaar later is Duitsland opnieuw gastland, dit keer van het EK, dat vrijdagavond in München begint met de wedstrijd Duitsland-Schotland. De voortekenen voor een nieuw zomersprookje zijn niet eenduidig. Op de vraag wat een voetbaltoernooi kan betekenen in tijden van toenemend nationalisme, zei toernooidirecteur en wereldkampioen van 2014 Philipp Lahm vorige week dat het toernooi „ons kan sterken, wij, die vóór democratie, voor het liberale leven, voor de rechtstaat zijn”. Tot zover de niet geringe verwachtingen, nog afgezien van die over de prestaties van het Duitse elftal. Voetbal in Duitsland is nooit gewoon voetbal.

Bij het WK in Qatar, najaar 2022, maakte het Duitse elftal een statement voor de eerste wedstrijd, tegen Japan, door met de handen voor de mond op de teamfoto te gaan. De ploeg – of eerder de Duitse voetbalbond DFB, die de actie bedacht – protesteerde daarmee tegen het verbod op de ‘OneLove’-band, die de Duitsers wilden dragen uit protest tegen mensenrechtenschendingen in de Golfstaat. De FIFA verbood de band en het gebaar van het Duitse elftal moest laten zien dat het „de mond is gesnoerd”, aldus de DFB. Achteraf bleek dat veel spelers het vervelend vonden zich niet gewoon op de wedstrijd te kunnen concentreren. Duitsland lag er na de groepsfase uit. Voor Hansi Flick bleef het toernooi in Qatar het enige als coach van het nationale elftal.

Voorbereidingen in het Olympisch Stadion in Berlijn.
Foto Clemens Bilan/EPA

Tijdens het corona-EK in 2021, gespeeld in elf landen, was het stadion van Bayern München wereldwijd nieuws. De gemeente had bedacht de Allianz Arena in de regenboogkleuren te verlichten tijdens de wedstrijd Duitsland-Hongarije, uit protest tegen nieuwe Hongaarse anti-lhbtq-wetgeving. De UEFA verbood de actie. In het laatste toernooi van Joachim Löw, bondscoach sinds 2006, strandde Duitsland in de achtste finale.

Racisme in het voetbal

Dit jaar waren er in de aanloop naar het EK een paar politieke relletjes. Twee weken geleden publiceerde de ARD de uitkomst van een enquête, waarin de zender ook had gevraagd of men liever meer witte spelers in het Duitse elftal had gezien. Ja, zei 21 procent. Julian Nagelsmann, sinds september vorig jaar bondscoach, zei te hopen nooit meer zo eenscheiss-enquête” te hoeven zien. Rechtsback Joshua Kimmich noemde de uitslag „absoluut racistisch”. Spelers en coach vonden de resultaten van de ARD geen constructieve bijdrage aan het toernooi, zo kort voor begin. Aan de andere kant heeft volgens studies bijna 10 procent van de Duitsers extreem-rechtse opvattingen, dus racisme in het voetbal hoeft niet te verbazen. Bij de Europese verkiezingen zondag haalde de deels extreem-rechtse AfD 16 procent.

Voor een andere polariserende kwestie zorgde de DFB zelf. Het thuistenue van de Duitsers is vanouds wit, het uit-shirt is dit jaar paars en roze. Bij de presentatie ervan in maart beklaagden de Johan Derksens van Duitsland zich over het tenue, dat „woke” zou zijn, „politiek correct” en een „schande”, want „roze is niet voor mannen”. De DFB reageerde met een video waarin jonge en oude vedettes zeggen zich uitstekend te voelen in het shirt. Adidas zei dat het roze mede geïnspireerd is door het babyroze van Inter Miami, de club van Lionel Messi. En het uittenue schijnt hogere verkoopcijfers te hebben dan gebruikelijk. De DFB heeft zo een klein politiek puntje gemaakt. Tot tevredenheid van sommige commentatoren speelt Duitsland ook in het paarse tenue tegen Hongarije op 19 juni.

Scepsis op retour

Duitsland doet zich internationaal graag voor als gewetensvolste natie van allemaal, dus het is niet verwonderlijk dat het die rol ook in het voetbal probeert in te nemen. Toch blijven de grote woorden van Lahm en de symbolische acties van de DFB wel erg vluchtig als het Duitse elftal dusdanig matig presteert, zoals in 2021 en 2022, dat de fans niet eens zin hebben om naar de wedstrijden te kijken, laat staan zich door de politieke statements te laten inspireren. Bij de wedstrijden in Qatar zapten veel tv-kijkers weg.

Een trainingsstadion in Stuttgart, na een sessie van het Zwitserse elftal.
Foto Peter Klaunzer/EPA

Dus kan het toernooi verbinden, of zelfs de democratie versterken, zoals Lahm dat hoopt? Voor de Duitse fans moeten Julian Nagelsmann en zijn selectie eerst maar eens het enthousiasme over het nationale elftal nieuw leven inblazen. Nagelsmann gooide de selectie bij zijn aantreden flink om. Een aantal oudgedienden zoals Mats Hummels (Borussia Dortmund, wereldkampioen in 2014) hoefden zich voor het EK niet meer te melden. Anderen, zoals Toni Kroos (Real Madrid, ook wereldkampioen), keerden terug.

Vol vertrouwen waren Duitse sportcommentatoren in maart na de oefenduels tegen Frankrijk (2-0) en Nederland (2-1). De scepsis onder Duitse fans is sindsdien iets op zijn retour. En de groepsfase, tegen Schotland, Hongarije en Zwitserland, moet voor Duitsland te doen zijn. Misschien ontstaat er dan iets van het enthousiasme en het saamhorigheidsgevoel van 2006.

Woensdagavond werd rond de Brandenburger Tor de ‘Fanmeile’ geopend, waar fans op grote schermen naar de wedstrijden kunnen kijken en bier en worst kunnen kopen. Het terrein was alvast bomvol, maar dat was vooral te danken aan een optreden van de Berlijnse rapper Luciano.