Niger breekt met het Europese geld en legaliseert vervoer van migranten. ‘Waarom moesten we daarvoor worden gestraft?’

Ze zijn allemaal gekomen, de sjoemelaars, de fixers, de chauffeurs en de bazen van de mensensmokkelaars van Agadez. Een konvooi van Toyota-terreinwagens slingert zondagochtend luid toeterend richting het centrum van de woestijnstad in het hart van Niger. Als een legerbataljon dat zijn triomf viert op een vertrokken vijand.

„We zijn vrij”, schreeuwt smokkelaar Abdurahman Ama vanuit de laadbak van de pick-up. Ama is tevens voorzitter van de ‘vereniging van transporteurs’. Twee migranten uit Ghana rijden met hem mee en steken hun handen in de lucht. Ze zwaaien naar de verbouwereerde omstanders. „We vertrekken nog deze week naar Libië”, roepen ze.

De optocht is een dankjewel aan de militairen onder leiding van generaal Abdourahamane Tiani die eind juli de macht grepen en deze week definitief een streep zetten onder iedere samenwerking met de Europese Unie op het gebied van migratie en veiligheid.

Generaal Tiani annuleerde per decreet het omstreden wetsartikel 2015-036. Dat artikel verbood het vervoer van migranten naar de buurlanden Algerije en Libië, op straffe van maximaal dertig jaar cel. Zijn ministerie van Buitenlandse Zaken zegde maandag ook de samenwerking op met de Europese EUCAP Sahel- missie, die sinds 2012 lokale grenswachten en politie traint om migranten te stoppen.

hoofd van het Sahel-programma van de Duitse Adenauer-Stichting.Ulf Laesing In oktober zei een diplomaat nog tegen me dat we nog een paar weken de tijd hebben om te voorkomen dat Niger in handen van de Russen zou vallen. Dat is nu te laat

Het ministerie van Buitenlandse Zaken zei ook een militaire overeenkomst met Europa op. Met een paar pennenstreken is daarmee tien jaar intensieve samenwerking met de Europese Unie eenzijdig beëindigd. Nederland stak 5 miljoen euro in de steun voor grensbewaking van Niger en beloofde (in 2019) nog eens 100 miljoen euro in ontwikkelingsprojecten te steken. De hoge vertegenwoordiger van de EU, Joseph Borrell leek overrompeld door het nieuws. „De Europese Unie betreurt de beslissing van de junta”, liet Borrell weten.

Transitiestad

De staatsgreep van afgelopen juli in de hoofdstad Niamey ging de bewoners van Agadez tot deze week nauwelijks aan. Niamey, dat is de bureaucratie, zeggen ze hier. Het huisarrest van president Mohamed Bazoum, de machtsgreep door zijn voormalige lijfwacht Tiani, dat was voor Agadez een technocratische aangelegenheid, een ruzietje van de elite onderling.

Wetsartikel 2015-036 werd in 2015 aangenomen door de voorganger van Bazoum, president Issifou, die zwichtte voor de grote financiële druk van de Europese Unie, die in 2015 5 miljard euro stak in het Trust Fund for Africa, in de hoop de 300.000 migranten uit West-Afrika die jaarlijks via Agadez naar de buurlanden Algerije en Libie reisden, te stoppen.

Agadez is al eeuwenlang een transitstad voor reizigers door de Sahara. Hier komen sinds de 14de eeuw kamelenkaravaans op adem in de nauwe straatjes van zandkleurige huizen, voor ze de zandvlaktes van de Sahara overstaken.

Na de Touareg-opstand van 2007 werd de stad tot rode zone verklaard en stortte het toerisme in. Dat was het moment waarop de bewoners van Agadez zich op het vervoer van migranten stortten.

Een poster in Agadez die oproept crimineel gedrag te melden. „De corruptie en de straffeloosheid worden gevoed door onze stilte”.
Foto Guy Peterson/Getty Images

De invoering van Wetsartikel 2015-036 moest daar een eind aan maken. Terreinwagens werden in beslag genomen en wie bleef smokkelen, werd vervolgd. Volgens de officiële telling van de Internationale Organisatie voor Migratie was drie jaar later het aantal migranten met 90 procent gedaald. De EU beloofde alternatieve werkgelegenheid voor de smokkelaars en de fixers, maar de stad zag er weinig van terug. „Ik heb zelfs nog geen fiets gehad. Dat geld is allemaal in de zakken van de president verdwenen”, zegt Ahmed Souleyman. Hij werd in 2017 gearresteerd en negen maanden opgesloten nadat hij op heterdaad werd betrapt op het vervoeren van migranten.

De autoriteiten namen zijn twee Toyota’s in beslag. Op de parkeerplaats bij het politiebureau van Agadez stonden in die tijd vierhonderd in beslag genomen terreinwagens. Ze werden allemaal verkocht. De voormalige eigenaars kunnen slechts gissen naar wie de opbrengst ging. „Die wet was tegen onze belangen. Wij rijden geen migranten naar Europa, we brengen ze naar het buurland. Binnen Afrika. Binnen Ecowas, waar je vrij mag reizen. Waarom moesten we daarvoor worden gestraft?”

Geen crimineel meer

Lamien Boubé liep afgelopen donderdag de gevangenis uit. Hij werd tot twee jaar cel veroordeeld nadat hij was betrapt op het ronselen van migranten. Maar na 102 dagen in de cel, kreeg hij deze week te horen dat hij volgens de coupplegers geen crimineel meer was. „Het was een zware tijd in de gevangenis”, zegt hij, en schuift zijn zwarte zonnebril op zijn korte krullen. „Het eten daarbinnen was slecht. En er waren geen medicijnen voor de zieken.”

Een dag na zijn vrijlating loopt hij al weer op het busstation van Agadez, waar de bussen met reizigers uit de hoofdstad aankomen. Boubé maakt met iedere aangekomen migrant een praatje, en biedt hen een rit aan naar de getto’s, zoals de achterbuurten in Agadez heten. De wachthuizen zitten nog niet zo vol als voorheen. Na de staatsgreep sloot Niger de grens met buurland Nigeria, uit angst voor een militaire interventie van het regionale samenwerkingsverband Ecowas. De sancties uit de regio tegen de coupplegers zorgen voor lange rijen bij de banken en hoge prijzen in de supermarkt. De sancties bijten. Dat schrikt ook migranten af.

Het legaliseren van het migrantenvervoer leidt ook tot een verlaging van de prijzen. „Voorheen vroegen we 300.000 CFA [omgerekend zo’n 450 euro] per migrant voor een rit naar Libië. Nu kunnen we slechts 100.000 vragen ”, legt Ahmed Souleyman uit. „Als ze me een goede baan zouden aanbieden dan zou ik met dit werk stoppen. Maar dan moet Europa dat rechtstreeks aan ons, de smokkelaars geven. Niet aan onze leiders.”

De afschaffing van de wet en de opzegging van de samenwerking met de Europese missies is het eerste concrete wapenfeit van de coupplegers sinds ze op 27 juli de macht grepen. De staatsgreep leidde volgens diplomaten in de hoofdstad vooral tot holle retoriek en apathie, zowel bij de coupplegers als bij de Europese missies. Met name Frankrijk hoopte dat sancties de coupplegers op de knieën zouden dwingen en koos voor afwachten.

Pick-uptrucks vol migranten buiten de stad Agadez, afgelopen januari. Met tientallen opzittenden gaan ze onderweg naar de grens met Libië. Deze konvooi was legaal.
Foto Guy Peterson/Getty Images

Afgelopen maandag werd niet alleen plots de samenwerking met Europa opgezegd, maar werd ook een Russische delegatie uitgenodigd voor het tekenen van een militaire overeenkomst. Moskou stuurde zijn onderminister van Defensie, kolonel-generaal Joenoes-bek Jevkoerov, die ook Burkina Faso en Mali bezocht, twee andere Sahel-landen die na hun staatsgreep de Russen omarmden. „In oktober zei een diplomaat nog tegen me dat we nog een paar weken de tijd hebben om te voorkomen dat Niger in handen van de Russen zou vallen”, schrijft Ulf Laesing, hoofd van het Sahel-programma van de Duitse Adenauer-Stichting op X. „Dat is nu te laat.”

‘Wij zijn patriotten’

Niger is tot nu toe terughoudend geweest met de Russische contacten. „Het gaat ons om onze soevereiniteit, we willen over onze eigen toekomst kunnen beslissen”, zegt de gouverneur van Niamey, generaal Abdou Assoumane Harouna. Hij ontvangt NRC in zijn kantoor, in een net te ruim zittend militair uniform. Hij spreekt in de slogans die sinds de staatsgreep de nationale televisie en de dagelijkse demonstraties overheersen. „Wij zijn geen putschisten. Wij zijn patriotten”, zegt de generaal, met zijn ogen verborgen achter een donkere zonnebril. „Het gaat ons om het vaderland.” Is een machtswisseling zonder verkiezingen legitiem? De generaal steekt afweren zijn hand uit: „Dit is wat het volk wil.”

Een busstation in Agadez, met een bord van de Internationale Organisatie voor Migratie. „Wij kunnen u helpen terugkeren naar huis, als u dat wilt.”
Foto Guy Peterson/Getty Images

Sinds de staatsgreep heeft oud-kolonisator Frankrijk het grootste deel van de 1.500 soldaten in Niger teruggetrokken. De laatste Fransen zouden voor het einde van het jaar vertrekken, net zoals eerder in Mali en Burkina Faso gebeurde. Voor de legerbasis bij het internationaal vliegveld van Niamey staan sinds de staatsgreep iedere avond honderden manifestanten. „Ons doel is om zoveel mogelijk kabaal te maken zodat de Franse soldaten geen slaap krijgen”, zegt Maria Hadija. Ze is de voorvrouw van de Femmes Engagées pour la Sauvegarde de la Patrie, een vrouwenactiegroep die de staatsgreep ondersteunt. Sinds de buurlanden sancties afkondigden tegen Niger, valt bij haar thuis voortdurend de stroom uit. Buurland Nigeria heeft de stroomtoevoer afgesneden, „maar dat kan niet schelen. Het is het waard. Alles voor het vaderland”, zegt Hadija.

Terug in Agadez klinken dezelfde strijdliederen bij het lokale voetbalstadion. De smokkelaars, sjoemelaars en fixers hebben zich verzameld samen met de gouverneur van Agadez, de gendarmerie, Staatsbosbeheer en het hoofd van de politie en de Nationale Garde. Een sofa vol uniformen luistert toe. „Op 26 juli is er geen staatsgreep in Niger gepleegd. Het was een revolutie. Zoals de Fransen zichzelf ooit van hun koning bevrijdden, zo bevrijden wij Niger nu”, spreekt Kaoussane Maina, secretaris-generaal van de partij van de coupplegers. Afgelopen dinsdag vertrok het eerste konvooi naar Libië sinds afschaffing van de anti-migratiewet. Veertig Toyota’s met ieder 25 migranten achter in de pick-up. Legaal, en onder begeleiding van een militaire escorte.

Dit artikel kwam tot stand in samenwerking met het VPRO-programma Frontlinie, dat donderdag 14 december de documentaire Eenzaam Europa uitzendt, om 20.25u op NPO2.

Leeslijst