In het Oekraïense dorp Komar voelen ze zich in de steek gelaten door hun priester

Waar de priester van Komar is gebleven? Natalija Tsjertkova (50) heeft geen idee. Ze ging altijd trouw naar zijn diensten, vertelt ze bij het bushokje naast de witte kerk die ze zo goed kent. Het toegangshek van het heiligdom zit stevig dicht met een slot.

Op 6 februari 2022 vertrokken vader Dmitri en zijn vrouw hier vandaan met al hun spullen. Tsjertkova had die dag nog afscheid van ze kunnen nemen. Ze was verbaasd, maar koesterde geen argwaan: priesters veranderen wel vaker van parochie. Vader Dmitri vertelde dat hij dichter bij zijn familie wilde gaan wonen.

Achttien dagen na het vertrek van de priester, op 24 februari, viel Rusland Oekraïne binnen. Het front kwam in de buurt van Komar te liggen, een dorpje in het oosten van Oekraïne. En bij Tsjertkova begon het te knagen. Waarom was vader Dmitri zo kort voor de invasie vertrokken? Naar Rusland nog wel! Had hij voorkennis gehad? Aan welke kant had de eerwaarde eigenlijk gestaan?

Tsjertkova kende hem goed: ze hielp met het schoonmaken en schilderen van de kerk, plantte bloemen met Pasen en kwam bij hem en zijn vrouw over de vloer. Na een dienst kon ze altijd bij hem terecht voor persoonlijke adviezen. Vader Dmitri kon goed luisteren en had antwoorden. Deed hij pro-Russische uitspraken? Ze denkt even na. Nee. Ze heeft hem nooit horen zeggen dat hij een Russische invasie zou verwelkomen.

Wel sprak hij zich, zegt Tsjertkova, duidelijk uit tegen de Orthodoxe Kerk van Oekraïne. Vader Dmitri was zelf lid van de Oekraïens-Orthodoxe Kerk. Ondanks de gelijk klinkende namen een wereld van verschil. De Oekraïens-Orthodoxe Kerk is van oudsher pro-Russisch en staat onder leiding van de Russische patriarch Kirill, een belangrijke bondgenoot van president Vladimir Poetin. De Orthodoxe Kerk van Oekraïne werd daarentegen in 2018 opgericht om zich juist te ontdoen van die Russische invloed. Kirill en Poetin reageerden boos, maar veel priesters stapten in de daaropvolgende jaren over naar deze nieuwe kerkorganisatie.

Natalija Tsjertkova bidt bij haar thuis in Komar.
Foto Kostyantyn Chernichkin
De Sint Marynakerk in het dorp Komar in april.
Foto Kostyantyn Chernichkin
KInderen voetballen in Komar.
Foto Kostyantyn Chernichkin
Foto’s Kostyantyn Chernichkin

Veranderende tijden

Over een invasie heeft vader Dmitri het inderdaad nooit gehad, zegt Tsjertkova, maar in persoonlijke gesprekken in de weken vóór de invasie had hij het wel een beetje cryptisch over „tijden die zouden veranderen”, herinnert ze zich opeens. De priester verwees naar religieuze geschriften van monniken waarin gewag wordt gemaakt van een aanstaande oorlog. Hij zei dat Tsjertkova er niet zeker van moest zijn dat ze de rest van haar leven zou blijven werken op een school.

De pro-Russische Oekraïens-Orthodoxe Kerk heeft geen goede reputatie. Via hun preken zouden priesters pro-Russische propaganda verspreiden in Oekraïne. De spanningen spitsen zich toe op het deels ondergrondse Holenklooster in Kyiv, een van de heiligste plekken binnen de orthodoxe kerk en een vermeend bolwerk van pro-Russische geestelijken. Zij weigerden eerder dit jaar uit het klooster te vertrekken toen de huurovereenkomst voor het heiligdom nietig werd verklaard.

Lees ook In het Holenklooster in Kiev mag ‘Moeder Rusland’ niet langer worden bezongen

De Oekraïense veiligheidsdienst SBOe viel onlangs bij meer dan 350 kerken en kloosters binnen, waaronder <strong>het Holenklooster in Kiev</strong>.

Het Oekraïense parlement werkt aan een wet die religieuze organisaties verbiedt als ze onder invloed staan van een agressieve, buitenlandse mogendheid. Die wet zou het einde betekenen van de Oekraïens-Orthodoxe Kerk. Formeel heeft de kerk zich gedistantieerd van de Russische invasie, maar begin dit jaar oordeelde een onderzoekscommissie dat de organisatie nog altijd onderdeel is van de Russisch Orthodoxe Kerk.

Begin dit jaar ontnam de Oekraïense president Volodymyr Zelensky dertien priesters het staatsburgerschap vanwege hun banden met Rusland. Kyiv legde sancties op aan geestelijken die zich pro-Russisch uitten. De geheime dienst doet door het hele land invallen bij kerken, neemt daarbij pro-Russisch propagandamateriaal en Russische paspoorten in beslag. Geestelijken worden beschuldigd van verraad en samenwerking met Rusland, gearresteerd en veroordeeld tot celstraffen.

Formeel heeft de kerk zich gedistantieerd van de Russische invasie

De Oekraïense geheime dienst doet melding van geestelijken die zijn gevlucht naar de door Rusland bezette gebieden of Rusland. Ook Oekraïense media berichtten over naar Rusland gevluchte geestelijken en over geestelijken die vorig jaar in het Kremlin aanwezig waren bij de ceremonie over de annexatie van vier Oekraïense regio’s.

Dichter bij de familie?

Maar waar is de priester van Komar gebleven? Tsjertkova sluit niet uit dat vader Dmitri bang was voor problemen, maar wil toch vooral geloven dat hij dichter bij zijn familie is gaan wonen. Ze voelt zich wel door hem in de steek gelaten. Juist in die eerste gitzwarte oorlogsmaanden had hij zijn volgelingen bij moeten staan, zegt ze met hoorbare teleurstelling in haar stem.

Voor de oorlog telde Komar 1.500 tot 2.000 inwoners. Nu hangt er overal aan waslijnen groene legerkleding te drogen. Het front ligt 25 kilometer verderop, en militairen met verlof hebben hun intrek genomen in leegstaande woningen. In de verte klinkt het gerommel van artilleriebeschietingen.

De achtergebleven dorpelingen schatten dat voor de Russische invasie zeker de helft van het dorp op de hand van Rusland was. De Partij van de Regio’s van de in 2014 naar Rusland verdreven Oekraïense president Viktor Janoekovitsj was hier lang de grootste. Graanboer Ivan Ryzjenko (41) denkt dat de verhoudingen nu wel zijn gekanteld. „Voorheen pro-Russische dorpsgenoten weten dat ik voor Oekraïne ben”, zegt Ryzjenko, terwijl hij zijn vrachtwagen staat te repareren. „Ze komen nu bij me langs om te laten zien dat ook zij aan de goede kant staan.” Dat Rusland genadeloos Oekraïense steden plat bombardeert, heeft ook bijgedragen aan de nieuwe verhoudingen. „De overstappers keren zich af van Rusland”, zegt hij.

Ryzjenko moest niets hebben van vader Dmitri. De priester noemde Oekraïners en Russen broeders. Dezelfde propagandataal als Poetin. „Vader Dmitri vertelde dat Rusland ons geen kwaad doet. Hij zei hoe goed de mensen leven in de zogenaamde Volksrepubliek Donetsk [het deel van de provincie Donetsk dat Rusland in 2014 innam] het hebben, en dat het gebied zich zo sterk ontwikkelt. Zijn dochter woont daar.” Bij Ryzjenko knaagt ook die ene vraag, zonder het antwoord erop te weten: „Waarom vertrok hij uitgerekend een paar weken voor het uitbreken van de oorlog naar Rusland?”

Kritische vragen

Oud-lerares Raisa Reznik (41) besloot vier jaar geleden al dat ze genoeg had van vader Dmitri. In eerste instantie kwam ze graag naar hem luisteren. Ze had privé-problemen en zocht iemand met wie ze kon praten. Dmitri stelde zich op als een psycholoog. Hij kent de mentaliteit van Komar met al zijn problemen, zegt ze, en de menselijke tekortkomingen: dronkenschap, diefstal, moedeloosheid, agressie, woede.

Maar Rezniks houding veranderde toen ze merkte dat de priester kritische vragen uit de weg ging. Zoals: waarom heeft Oekraïne als onafhankelijk land een buitenlandse kerk onder Moskous patriarchaat? Een land als Roemenië heeft toch ook een eigen orthodoxe kerk? Nooit sprak hij zich openlijk uit vóór Oekraïne, zegt Reznik telefonisch vanuit het Duitse Bad Düben, waar ze tegenwoordig woont. Hij vermeed de Russische oorlog in Oost-Oekraïne in 2014 te veroordelen. Vergeet niet dat hij gezag heeft onder de kerkbezoekers, benadrukt ze. Reznik besloot de kerk te verlaten toen Dmitri opriep te bidden voor Kirill. „Dat is mijn grootste vijand. Zijn kerk vermoordt Oekraïners.”

Volgens Vader Andrej is het nu oorlog, en daar horen geen interviews bij

Het kerkje van Komar ligt op een heuvel en is vanuit dorpen in de wijde omtrek te zien. Los ervan staat de klokkentoren. Het gebeier galmde in vredestijd over het dal en de heuvels. Rechts naast de ingang van de kerk hangt een bord waarop in het Russisch staat dat de kerk onder de Oekraïens-Orthodoxe Kerk valt, oftewel het Moskouse patriarchaat. Voor de zaterdagochtenddienst is het hek geopend. De opvolger van vader Dmitri, vader Andrej, leidt een dienst waar dertien mensen op af zijn gekomen, bijna allemaal vrouwen.

Natalija Tsjertkova gaat naar de dienst bij de Sint Marynakerk.
Foto Kostyantyn Chernichkin
Deelnemers aan een dienst bij de Oekraïens-Orthodoxe Kerk in Komar.
Foto Kostyantyn Chernichkin
Foto’s Kostyantyn Chernichkin

Niemand weet waar vader Dmitri is gebleven. Vanuit het bushok vertelt Natalija Tsjertkova dat hij in de buurt van Toela zit, een stad ten zuiden van Moskou. Andere dorpsgenoten denken dat hij op de Krim zit, het schiereiland dat Rusland in 2014 annexeerde. Via internet is zijn naam te achterhalen, maar het bijbehorende telefoonnummer is niet in gebruik. Oekraïense onderzoekswebsites publiceren geregeld lijsten van geestelijken die banden hebben met Rusland, via een Russisch paspoort of vastgoed. Vader Dmitri staat niet op zo’n lijst. Mogelijkheden om binnen Rusland zelf te zoeken zijn er niet. De Oekraïens-Orthodoxe Kerk reageert niet op telefoontjes en mailberichten.

Ook vader Andrej houdt de boot af. Het is oorlogstijd en daar horen geen interviews bij, zegt hij na de dienst. „Ik ben van de Oekraïens-Orthodoxe Kerk, en dat is alles.” Hij draait zich resoluut om. Tot zijn volgende dienst gaat de kerk weer stevig op slot.

Lees ook dit portret van patriarch Kirill

De Russisch-Orthodoxe Patriarch Kirill op het Rode Plein in september 2016.

Lees verder…….