‘Ik wil laten zien dat alles belangrijk is en zijn rechtmatige plaats heeft. Bomen, paddestoelen en mensen’

Het bos bevindt zich op acht grote videoschermen. Steeds verder wordt er ingezoomd en langzaam ontvouwt zich van links naar rechts de overgang van bosgrond met smeltende resten sneeuw naar lichtgroene zaailingen tussen halfvergane bladeren. Terwijl eerst een enkele vogel zingt, barst gaandeweg een heel concert los. Dit monumentale én intieme werk APRIL ≈ 61°01’ 24°27’ is van de Finse Eija-Liisa Ahtila (1959), een van de vier kunstenaars van wie werk te zien is op de tentoonstelling Door de bomen het bos. Het toont de bijna tastbare nabijheid van het bos, waarbij de bomen acteurs zijn in een schouwspel over de overgang van winter naar lente.

Het verschil met vroeger werk van Ahtila is groot. Ze kreeg eind jaren 90 wereldfaam met verhalende, multimedia installaties waarin ze op een theatrale manier uitdrukking gaf aan het drama van het menselijk bestaan. Zo was de Algerijnse oorlog het onderwerp van Where is the Where (2005), waarbij het ging over falen en dood, vergeefsheid en heroïek. Haar installaties zijn op alle grote tentoonstellingen, van de Biënnale van Venetië tot de Documenta, en in veel toonaangevende musea te zien geweest.

Nu is er een soort lichtheid en openheid in het werk gekomen en ook, zeker in APRIL ≈ 61°01’ 24°27’, een eenvoud in de regie. Van een narratief is geen sprake meer. De menselijke aanwezigheid is naar de achtergrond verplaatst en alleen nog waarneembaar in de cameravoering die de beschouwer stapsgewijs meevoert.

Ahtila maakte twee jaar lang, tussen maart en mei, filmopnamen in een uitgestrekt bos op een half uur rijden van haar woonplaats Helsinki.

Eija-Liisa Ahtila: „Ik ben heel vertrouwd met dit bos. Het is vlak bij mijn geboortehuis, mijn ouders woonden een halve kilometer verderop, in Hämeenlinna. Als tiener had ik een hond en wandelde ik hier veel”, vertelt ze wanneer we elkaar spreken in het Kröller-Müller Museum.

„Op een gegeven ogenblik vroeg ik mij af: hoe zou ik, als 64-jarige vrouw, mijn omgeving afbeelden? Wat is mijn gezichtspunt, mijn blik? Ik wilde het hele levende ding dat bos heet laten zien.”

Lees ook Videokunstenaar Ahtila laat je één worden met een aap

Uw eerdere werk was expliciet politiek gemotiveerd. Is dit veranderd?

„Ik ben opgevoed in een omgeving waarin politiek bewustzijn belangrijk was. Mijn overgrootvader en zijn broer stierven in 1918 in de burgeroorlog. Deze oorlog [waarin socialistische en conservatieve Finnen elkaar bevochten, respectievelijk gesteund door bolsjewistisch Rusland en het Duitse keizerrijk, red.] is nog steeds een trauma in de Finse geschiedenis. Tijdens mijn hele kindertijd werd erover gesproken. Ik wilde de wereld redden, maar wist niet hoe.

„Als kunststudent, ik was 22 jaar, had ik een vreemde droom. Ik droomde dat ik een witte lotusbloem in mijn hand had en die opat. De droom zei mij dat het oké was om een kunstenaar te zijn en tegelijkertijd over politiek na te denken.”

Ik wilde het hele levende ding dat bos heet laten zien

Videowerk APRIL ≈ 61°01’ 24°27’ van de Finse kunstenaar Eija-Liisa Ahtila:
Foto Crystal Eye

Hoe is het politieke engagment in uw werk veranderd?

„Ik begon mij, vijftien jaar geleden al, af te vragen wat een ecologische manier kan zijn om de wereld te verbeelden. Ik bedoel daarmee dat het niet alleen over het menselijke perspectief moet gaan. Dit is wat ik beoog met APRIL ≈ 61°01’ 24°27’. Hier gaat het over de ruimtelijkheid van het bos en over het besef dat alles wat erin leeft gemeenschappelijk, in samenwerking, deze ruimte maakt.

„Het is niet gemakkelijk om op deze manier te werken. Wie is de hoofdrolspeler? Is het mogelijk om, als mens, een ander standpunt dan het eigen standpunt in te nemen? Kunnen we iets zeggen dat niet alleen onszelf aangaat? Hoe verschillen wij van andere levende wezens, en waarom? Hoe kan ik dit verbeelden?”

Lees ook Bomenboek ‘Boswerk’ spreekt je toe vanaf de koffietafel: leg mij neer en ga naar buiten!

Christiaan Kuitwaard: Sterrebos Oldeberkoop, 4 juni 2022. Beeld uit Boswerk.

Vindt u dat de kunstenaar hierin een morele opgave heeft?

„De meeste kunstenaars hebben iets te zeggen, ze maken hun werk opdat het gezien wordt. Op zichzelf is het genoeg om ‘alleen maar’ een schilder te zijn en schilderijen te maken – dit is een politieke daad op zichzelf. Wat mijzelf betreft: ik moet mijzelf tegenover mezelf kunnen rechtvaardigen. Ik leef in een welvarend land waar het goed is om te zijn, de mensen zijn er doorgaans gelukkig. Dit besef brengt een verantwoordelijkheid met zich mee. Het is bijvoorbeeld verkeerd om de grenzen te sluiten voor migranten, dat is kortzichtig.”

In 2010 maakte u een werk, ‘The Annunciation’, dat ging over het idee van een wonder en over de vraag wat een wonder vandaag zou kunnen betekenen. Wat zou, volgens u, een hedendaags wonder zijn?

„Het zou een wonder zijn als mensen erin slagen samen op te trekken, met elkaar en met andere levende wezens, ongeacht hoe groot de onderlinge verschillen zijn. Het is absoluut noodzakelijk dat we een ander beeld opbouwen van de wereld waarin we leven. Dit is al aan het gebeuren: we zien, in de kunst, meer en langere films van landschappen en van dieren. We moeten ook de regels van het filmen veranderen. Het gaat erom een niet-menselijk drama te ontwikkelen en te laten zien dat alles belangrijk is en zijn rechtmatige plaats heeft. Bomen, paddestoelen en mensen.”

Door de bomen het bos, met werk van Andy Holden, Eija-Liisa Ahtila, Julian Charrière en Hans Op de Beeck. T/m 15/9 in het Kröller-Müller Museum. Info: krollermuller.nl