Hoe een omstreden presidentskandidaat twee Indonesische verzetsvrienden tot vijanden van elkaar maakte

In de lobby van een kantoorflat in het zakencentrum van Jakarta overhandigt Petrus Haryanto (53) een pamflet aan de Indonesische ombudsman. De activist draagt een zwart T-shirt met daarop de slogan: ‘Een goed mens kiest niet voor ontvoerders’. Want hij eist onderzoek naar de ontvoeringen van dertien mede-activisten die plaatsvonden tussen 1996 en 1998.

Ook wil hij een veroordeling van de regering van Joko Widodo, die de zaak heeft laten liggen. Sterker nog, president Widodo stelde in 2019 hoofdverdachte Prabowo Subianto, beter bekend als Prabowo, aan als minister van Defensie. Anno 2024 ligt Prabowo op koers om tijdens de presidentsverkiezingen in Indonesië van komende woensdag de meeste stemmen te krijgen. Voor activisten als Haryanto is het vooruizicht van Prabowo als president een schrikbeeld. En hij kan al helemaal niet begrijpen dat zijn voormalige strijdmakker Budiman Sudjatmiko de oud-generaal steunt.

Prabowo’s verleden is niet zonder smet. Hij was in de tijd van autocraat Soeharto leider van de speciale legereenheid Kopassus. Niemand twijfelt aan de betrokkenheid van de eenheid bij de ontvoering, marteling en verdwijning van de studenten. Na intern onderzoek werd Prabowo ontslagen door het leger. Maar een rechtszaak is er nooit geweest. Ook is nooit duidelijk geworden wat er met de dertien nooit teruggekeerde activisten is gebeurd. Vier van hen waren vrienden van Haryanto en Budiman.

over zijn voormalige strijdmakkerPetrus Haryanto Budiman vroeg ons, de oud-strijders, om Prabowo niet meer ter verantwoor-ding te roepen voor zijn daden. Dat kan ik hem niet vergeven

Drie jaar deelden Haryanto en Budiman een cel in de Cipinang-gevangenis in Jakarta. Het tweetal protesteerde tegen de autocraat Soeharto door op 22 juli 1996 de oprichtingsverklaring voor te lezen van hun nieuwe politieke partij, de Volkspartij voor de Democratie (PRD), waarvan ze partijvoorzitter en partijsecretaris waren. Een week later leidde een gewelddadige ontruiming van het kantoor van een andere politieke partij (de PDI-P, de partij van Soekarno’s dochter Megawati) tot felle straatprotesten. Budiman en Haryanto werden aangewezen als hoofdschuldigen van de opstand en werden opgepakt.

„Budiman wil macht en ziet carrièrekansen bij Prabowo”, zegt Haryanto een aantal weken voor de verkiezingen. Kompanen duwen hem in zijn rolstoel naar de uitgang van het Ombudsmangebouw. „Zelfs als dat betekent dat hij zijn oude vrienden van de PRD verraadt, zijn idealen weggooit en ook nog eens de daden van Prabowo witwast.”

Petrus Haryanto bij de oprichting van de Volkspartij voor Democratie (PRD) in 1996.
Foto Saskia Konniger

Haryanto heeft een slechte gezondheid. Op zijn rug hangt een soort tuigje waaraan een nierdialyseapparaat bevestigd kan worden. Aangekomen bij de uitgang balt hij voor enkele lokale journalisten zijn vuist en roept hij samen met collega’s op tot gerechtigheid. Daarna vertrekt hij naar de volgende actielocatie.

Duurzame energie

Terwijl Haryanto de rest van de middag voor het regeringspaleis in de brandende zon leuzen voor gerechtigheid scandeert, haalt Budiman op een campagnebijeenkomst zijn charmes uit de kast voor presidentskandidaat Prabowo. De politicus probeert de aanwezigen ervan te overtuigen dat Prabowo zich volledig inzet voor duurzame energie. „Ik ben geen babysitter”, reageert hij na afloop, als hij hoort dat zijn oude vriend Haryanto het moeilijk heeft. „We zijn allebei zonen van dezelfde maatschappij. Ik heb het recht om mijn eigen politieke keuzes te maken.”

Hij benadrukt dat hij uit overtuiging achter Prabowo staat. „Niet vanwege geld. Ik wil voorspoed en ontwikkeling voor Indonesië en Prabowo is de beste man voor die taak.”

Lees ook In Indonesië zijn autocratische krachten terug van nooit weggeweest

T-shirts, petten, bekers en andere merchandise van presidentskandidaat Prabowo Subianto en zijn beoogd vicepresident Gibran Rakabuming Raka staan uitgestald in een winkelcentrum in de Indonesische hoofdstad Jakarta.

Op de vraag of hij niet door Prabowo wordt gebruikt om diens daden wit te wassen, schiet de politicus als door een wesp gestoken overeind. „Ik ben zelf naar Prabowo toegegaan. Ik ben voor niemands karretje te spannen.” In 2002 heeft Budiman samen met een medeslachtoffer Prabowo om opheldering gevraagd over de ontvoeringen. Prabowo erkende dat ze plaatshadden. „Hij zei tegen ons: iedereen kwam toch weer heelhuids thuis?” En de verdwijningen dan? Budiman wuift die tegenwerping weg. „Daar wist hij [Prabowo] niets van.” Voor Budiman was na die ontmoeting de zaak afgedaan. „Weet je, dit is Indonesië. Niet het Westen. Misschien kunnen we ons in een later stadium richten op het democratische proces, maar we moeten ons eerst economisch ontwikkelen.”

De breuk tussen de twee voormalige strijdmakkers is van recente datum. Hoewel de mannen na hun vrijlating het niet altijd overal over eens waren, bleef het contact vriendschappelijk. Het spreekt volgens Haryanto boekdelen dat zijn oude celgenoot deze stap niet met hem heeft overlegd. „Hij wil geen tegenargumenten horen. Hij heeft voor zichzelf een fabel bedacht om te rechtvaardigen dat hij het gevecht voor de democratie heeft opgegeven. Hij wil economische ontwikkeling en het maakt niet uit hoe. Ook het resultaat hoeft niet meer op democratische wijze verkregen te zijn.”

Groentesoep met gebakken vis

De celgenoten waren elkaars beste vrienden. Ze deelden alles samen. Er was een klein keukentje. Ze hadden een kookschema. Budiman waste af. Haryanto komt uit een arme familie, die hem niet vaak kon bezoeken. Budimans familie bracht hem elke zondag een maaltijd die ze samen aten. „Groentesoep met gebakken vis, zijn lievelingseten”, vertelt Haryanto.

Ook vanuit de cel stuurden ze het ondergrondse verzet aan. Elke ochtend, stipt om vijf uur, luisterden ze naar ongecensureerd nieuws op Radio Hilversum of Radio Melbourne. „We zaten in het gedeelte met de geharde criminelen. Bewakers durfden zich niet met de gevangenen te bemoeien.” Er was een volleybalcompetitie. „We hadden stapels boeken. En typemachines! Kameraden typten brieven en pamfletten.”

Haryanto keek op naar zijn vriend. Budiman was de charismatische motor van de beweging. De man van de grote ideeën. Moeiteloos kon hij de ene na de andere politieke verhandeling ten gehore brengen. Hij was het uithangbord, de spreker. Haryanto was praktischer. „Ik was de organisator.”

Budiman Sudjatmiko viert zijn vrijlating uit de gevangenis op 10 december 1999.
Foto Dimas/AFP

Haryanto kijkt naar de foto’s aan de muur in zijn huis in een kampong in het zuiden van Jakarta. „We hadden ook plezier samen. We grapten dat vrouwen in de cel zeldzamer waren dan sterren aan de hemel.” Haryanto had een vaste vriendin, zijn huidige vrouw Nurely Yudha. Maar omdat ze werd gezocht voor verzetsactiviteiten, kon ze hem niet opzoeken. Budiman was lange tijd vrijgezel. „Hij had in de eerste jaren alleen maar aandacht voor de strijd. Hij had geen idee wat hij met vrouwen aan moest. Daar deed hij niet aan.” Maar eenmaal in de gevangenis kwam de een na de andere strijdster hem opzoeken. „Alle vrouwen vielen voor hem.”

Politieke gevangenen

Haryanto lacht bij de herinnering. „Toen hij eenmaal verliefd was, werden we gek van hem. Hij had het de hele tijd over haar, kon zich niet concentreren. Terwijl hij haar alleen nog maar op afstand had gezien.” In die tijd liepen er, terwijl ze in de cel zaten, rechtszaken. „Op een dag, toen we moesten voorkomen in de rechtszaal, vertelde Budiman opeens dat hij net zijn eerste zoen had gehad!” Haryanto barst opnieuw in lachen uit. „Ik moest het continu aanhoren. De helft van zijn ziel was bij de revolutie, de andere helft bij die vrouw.”

steunt nu de omstreden oud-generaal en presidentskandidaat PrabowoBudiman Sudjatmiko Ik ben zelf naar Prabowo toegegaan. Ik ben voor niemands karretje te spannen

Maar het waren vooral angstige tijden. „Toen wij gearresteerd waren, zat de internationale gemeenschap er bovenop. We waren bekende politieke gevangenen.” Amnesty schreef brieven aan de Indonesische regering. De Amerikaanse president Bill Clinton stelde hun gevangenschap aan de kaak. Door deze internationale aandacht is marteling Haryanto en Budiman bespaard gebleven. Anderen werden wel gefolterd. Elektrocutie was een beruchte methode. „We hoorden het geschreeuw. En we kregen steeds vaker bericht van verdwijningen.” Kameraden werden één voor één opgepakt.

Budimans keuze voor Prabowo heeft iets kapot gemaakt dat niet meer gerepareerd kan worden. „Laatst zei Budiman in een toespraak: Prabowo is al bijna 25 jaar onderdeel van de democratie. Hij geeft ons een toekomst. En hij vroeg ons, de oud-strijders, om Prabowo niet meer ter verantwoording te roepen voor zijn daden. Dat kan ik hem niet vergeven.”

En dus strijdt Haryanto door. Hij is niet bang om opnieuw gearresteerd te worden. „Ik heb waarschijnlijk toch niet lang meer te leven”, zegt hij. Zolang het kan, zal hij zijn stem laten horen.

Lees ook Met cybertroepen wordt de Indonesische kiezer gelokt en gemanipuleerd

Demonstranten met maskers van presidentskandidaten Anies Baswedan (links), Prabowo Subianto (midden) and Ganjar Pranowo (rechts). De demonstranten vragen meer aandacht voor democratie, mensenrechten en klimaatverandering van de kandidaten.