Column | Iedereen wil geopolitiek, maar wat is dat eigenlijk?

Sinds de oorlog in Oekraïne is ‘geopolitiek’ weer populair, ziet . Over een vage, historisch beladen term.
Topoverleg van regeringsleiders in Kiev op 16 juni.
Topoverleg van regeringsleiders in Kiev op 16 juni.

Foto Ludovic Marin/EPA

Als je als columnist te werk zou gaan als een notaris, dan zou je eerste stukje een beschrijving zijn van het contract dat je met de lezer aangaat. Wat mogen partijen verwachten? Hoe zijn belangrijke begrippen gedefinieerd? Maar in de journalistiek is de volgorde der dingen niet zo strikt voorgeschreven als in het notariaat. Daarom, na jaren, alsnog een belangrijke definitiekwestie.

Mijn eerste column ging destijds over de aflossing van de wacht in Washington. Donald Trump trad aan op een lastig „geopolitiek” moment – onder andere gezien Russische bemoeienis met Oekraïne, schreef ik. ‘Geopolitiek’, het woord zou nog vaak vallen. Het is een populair, maar beladen begrip, dat wordt gebruikt in uiteenlopende betekenissen. In Brussel is het een sleutelwoord.

Herman van der Wusten en Virginie Mamadouh turfden ‘ geopolitiek’ eens in vijf miljoen gedigitaliseerde boeken. In de jaren twintig van de vorige eeuw was het, schrijven ze in hun beknopte Geopolitiek, een Duitse aangelegenheid. Het begrip, gemunt door de Zweedse politicoloog Rudolf Kjellén, was populair onder de voorvechters van Lebensraum. Een van de ‘geopolitieke denkers’ in die jaren was de Beier Karl Haushofer. Hij zag Duitsland als de centrale grootmacht in Europa en het Midden-Oosten. Als ‘beleidsadviseur’ ging hij op bezoek bij Hitler toen deze in de gevangenis zat. De ‘geopolitieke adviezen’ vonden hun weg naar Mein Kampf.

Vanaf de jaren zeventig piekte het woord in de Verenigde Staten. Henry Kissinger – diplomaat, minister, schrijver – gebruikte het regelmatig in een „betrekkelijk ongespecificeerde betekenis”. Veel Amerikaanse denkers zien de wereld als een statenstelsel waarin de VS de orde moeten bewaren. Kissinger hamert erop dat daarbij idealisme niet de boventoon mag voeren.

Ik gebruik de term doorgaans losjes als synoniem voor ‘internationale betrekkingen’, om machtspolitiek tussen staten aan te duiden en een enkele keer om het belang van geografie in politiek te onderstrepen.

Het woord raakte onder andere weer in zwang door de Russische annexatie van de Krim in 2014. De ligging van Oekraïne – tussen NAVO en Rusland – is immers een cruciale factor in de oorlog. Naarmate de confrontatie tussen Rusland en het Westen scherper werd en China als grootmacht werd herontdekt kreeg de term meer aanhang. Het doet ertoe waar een staat ligt, drong weer door. China maakte dat aanschouwelijk door landen die aan de ‘Nieuwe Zijderoute’ liggen met infrastructuurprojecten aan zich te binden.

‘Geopolitiek’ vestigde de aandacht op een belangrijke ontwikkeling: grootmachten die hun machtspositie ten opzichte van elkaar proberen te verbeteren door regionale bondgenootschappen aan te gaan of invloedssferen af te bakenen, desnoods met geweld. Dat is een oude gewoonte tussen staten, maar het was een manier van denken die, zeker in het Westen, op de achtergrond was geraakt. In de tijd dat de VS mondiaal de boventoon voerden, was de concurrentiestrijd minder van belang geweest.

In 2019 werd het begrip nieuws toen Ursula von der Leyen aankondigde een „geopolitieke Commissie” te willen leiden. Europakenner Hans Kundnani vindt dat Europese politici het begrip slecht definiëren en er uiteenlopende dingen mee bedoelen. „Het is een intellectuele rotzooi”, schrijft hij in vakblad Internationale Politik.

De verwarring is opzet, stelt Kundnani. De nieuwe machtspolitieke ambities van de EU stroken namelijk niet goed met de traditionele nadruk van de Unie op normen en regels. Als de EU bij Brexit had gekozen voor machtspolitiek, dan had ze concessies moeten doen aan het VK. In plaats daarvan koos ze voor de bescherming van de regels van de interne markt. Het bedreigde Oekraïne kon niet snel lid worden van de EU, omdat dan de regels voor uitbreiding geschonden moesten worden. Door de definitie van ‘geopolitiek’ vaag te houden ontlopen politici lastige debatten, stelt hij. Als je niet zuiver definieert zie je dus ook niet goed waar de grenzen liggen van een ‘geopolitieke Commissie’.

Het is niet alleen voor juristen van belang begrippen bijtijds helder te omschrijven. Dat geldt ook voor politici. Én, ja, ook voor columnisten.

Redacteur geopolitiek Michel Kerres schrijft hier om de week over de kantelende wereldorde.

Lees verder…….